"Reason" nasıl Türkçe'ye çevrilir?

Gerçekten, nasıl çevrilir?

Sözlükler "Akıl, muhakeme etmek, sağduyu, sebep, neden" gibi sonuçlar veriyor ama kullanım ortamına baktığımıza hem fiil hem isim olan bu kelimenin Türkçe'de tam bir karşılığını bulmakta zorlanıyorum.

X kişisi ev arkadaşı olan Y'nin bir dergiye üyeliğini iptal ettirir. Y bunu öğrenince sorar:

-What was your reason?

Çevirmen şunu şöyle çevirir: Bunu neden yaptın? Sebebi neydi?

Ki bu bile yuvarlak bir çeviridir. Aradaki eksik bilgiyi vurgulamak için; olaydı da neredeyse tamamen aynı anlama gelen bir şekilde X şöyle sorsaydı:

-What is your reasoning for this?

Çevirmen ayrıntıyı görmezden gelmezse biraz kilitlenirdi. Özellikle akıcı olması gereken bir sanat eserini çeviriyorsa. Ama aşağı yukarı tam anlamı veren çeviri şöyle bir şey olabilirdi:

Bunu yaparken aklından ne geçiyordu? Nasıl bir akıl yürütme seni bunu yapmaya yönlendirdi?

Yani "reason" kelimesi sebep-sonuç ilişkisinin dışında bir akıl yürütmeye işaret eder. Ve anadili İngilizce olan birinin karşı tarafın davranışlarını sorgulamada bu kelimeyi kullanışının bazı bilişsel sonuçları, ya da kültüründe denk düşen sebepleri var.

İnsanın dili kadar düşündüğünü, düşündüğü kadar kavram türettiğini daha önce yazmıştım. Bunun tuhaf sonuçlarına bu durum bir örnek aslında.

-What is your reasoning for this?

Bu soruyu soran kişi karşı tarafın davranışının "açıklanabilir" olduğu bilgisiyle hareket eder. Sorunun sorulduğu kişinin bir motivasyonu, davranışı yapışının altında bir amacı vardır bu varsayımın içinde ve soran kişi onu anlamaya çalışır. O öyle düşündüğü için mi bu cümle böyle kurulur yoksa bu cümle böyle kurulduğu için mi öyle düşünülür... Bunlar hep beni şaşkına çeviren dilin büyüleri. Ama kişinin dünyayı, karşısındakini ve onun aklını algılayışına etkilidir bu kelime. Doğrudan empatiye, anlama çabasına çağırır.

Türkçe'de böyle bir kelimenin var olmayışına cidden üzülüyorum. Özellikle Richard Dawkins' Foundation for Reason and Science ismini Türkçe'ye çeviremediğimde... Bizdeki yaz ortasında sobayı yakan birine sorulmuş "Bunu neden yaptın (çocuğum)?" sorusundaki basit cevap beklentisi midemi alt üst ediyor. Motivasyonları değil somut bir gerçeği arıyor bu soru. "Çünkü soğuktu" gibi bir cevap, dile getirilmeyen bir akıl yürütme belki az çok ifade edilecek, belki... Bireysel bir deneyime, kişinin üşüdüğüne vurgu yok; dünyanın bireylerin algısına göre değiştiğini, davranışların bireysel deneyimlerden sebep bulduğunu inkar ediyor bu basitlik.

Belki de bu yüzden, diyorum bazen, bizim kültürümüzde insanlar dünyanın kendi bildikleri ve deneyimledikleri gibi, "öyle" olduğunda çok ısrarcı. Bunun aksi fikir bildiren kişiye bu yüzden bu kadar ağır bir tepki var belki. Emin de değilim. Tahminler dışında kouşabilecek ya da net bir kıyaslama yapabilecek kadar bilgi sahibi değilim.